اين شورا بودند در دربار حضور بهم مىرساندند . اگر يكى از آنها مقامى ديگر هم مثل حكومت ايالتى ، دريافت مىكرد مىتوانست به‌جاى خود فرزند و يا اميرى ديگر از ايلش را جانشين خود سازد . در رأس ديوان وزير اعظم قرار داشت . در زيردست وزير تعداد زيادى از وزراى فرودست ، منشيان و مأموران ديگر بودند كه هركدام يكى از كارهاى اداره وزير را كه دفترخانه همايون ناميده مىشد ، برعهده داشتند . حكم انتصاب مأموران ديوانى بدون مهر وزير اعتبارى نداشت . شاخه‌هاى مختلف دفترخانه همايون با مسائلى چو تنفيذ احكام و ارقام عايدات ، تيولها ، مستمريها و معافيتها از هرنوع سروكار داشت ؛ پرداخت حقوق سپاهيان و مميزى كليه دادوستدها و اسناد نظامى و مميزى اسناد و مدارك مالى در اختيار آنها بود « 1 » . دادوستد كل ماليات بر عهده وزير بود ، ولى ضبط كل وجوهات ممالك محروسه و انفاديات - و خلاصه تمامى اعمال دستگاه ماليه مملكت - در اختيار عده كثيرى از محاسبان ، منشيان ، ضابطان و عمال محاسبات تحت نظر مستوفى الممالك قرار داشت « 2 » . در جهت خاصه تشكيلات ، مقام و منصب استيفاى ممالك مثل صدارت تقسيم مىشد و امور مالى شاخه خاصه را مأمورى به‌نام مستوفى خاصه از پيش مىبرد . معهذا اين مأمور در تحليل نهايى در مقام پايين‌ترى از مستوفى الممالك قرار داشت . تشكيلات كارگاههاى سلطنتى را دايره مجزاى ديگرى به رياست ناظر بيوتات و يا بيوتات خاصه شريفه اداره مىكرد كه از اين بيوتات و يا كارگاهها سىودو باب موجود بود « 3 » . « هنرمندان و پيشه‌وران كارگاههاى سلطنتى در صنوف سلطنتى متشكل شده بودند « 4 » » كه نيازمنديهاى دربار را تأمين مىكردند . كارگاههاى سلطنتى براى شاه « منافع زيادى داشتند ؛ اين كارگاهها نه‌تنها اجناسى چون منسوجات و قالى براى دربار توليد مىكردند بلكه ابريشم و منسوجات نفيس را به اروپا و هند صادر مىنمودند و منافع حاصله را در اختيار شاه قرار مىدادند « 5 » . صاحب جمع و يك نفر مشرف عهده‌دار هريك از كارگاههاى سلطنتى بودند و ناظر بيوتات مأموران زيردست ديگرى نيز داشت كه به او در امور متنوعش يارى مىرساندند . اين امور عبارت بودند از : تعيين و برآورد بودجه و اعتبار موردنياز ( كه بعدا براى تصويب وزير اعظم ارسال مىشد ) ؛ تعيين قيمت اجناس و مهر و امضاى قيمت نامچه و تعيين ميزان خوراك و ساير اجناس مورد احتياج كارگاههاى

--> ( 1 ) - همان ، صص 6 - 44 . ( 2 ) - همان ، صص 5 - 54 . ( 3 ) - همان ، صص 50 - 48 ؛ و نيز نگاه كنيد به كيوانى ، صص 166 به بعد . ( 4 ) - كيوانى ، ص 170 . ( 5 ) - همان ، ص 166 .